นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 258

ปีที่ 54 ฉบับที่ 258 มกราคม - กุมภาพันธ์ 2569 | 13 บ ทความนี้นำ�เสนอตัวอย่างการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ เรื่อง ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสของเกลือ (Salt Hydrolysis) สำ�หรับผู้เรียน ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นในห้องเรียนพิเศษเพื่อเป็นแนวทางในการส่งเสริมการคิดวิเคราะห์ของผู้เรียน แนวคิดของปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสของเกลือ ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสของเกลือคือ ปฏิกิริยาที่ไอออนบวก (Cation) หรือไอออนลบ (Anion) หรือทั้งสองไอออนของเกลือ ทำ�ปฏิกิริยากับน้ำ� (H 2 O) แล้วได้ผลิตภัณฑ์เป็นไฮโดรเนียมไอออน (H 3 O + ) หรือ ไฮดรอกไซด์ไอออน (OH - ) โดยในสารละลาย ไอออนที่สามารถเกิดปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ�ได้นั้น ต้องเป็นไอออนที่มาจาก “กรดอ่อน” หรือ “เบสอ่อน” ปฏิกิริยานี้จะส่งผลต่อ สมบัติความเป็นกรด-เบสของสารละลาย (สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี. 2562; Brudge, J & Overby, J., 2017) ประเภทของเกลือและสมบัติกรด-เบสของสารละลาย การพิจารณาสมบัติกรด-เบสของสารละลายเกลือขึ้นอยู่กับแหล่งที่มาของไอออนองค์ประกอบของเกลือ ดังตัวอย่างต่อไปนี้ ตัวอย่าง 1: เกลือที่เกิดจากกรดอ่อนและเบสแก่ เกลือที่เกิดจากกรดอ่อนและเบสแก่ เช่น โพแทสเซียมไซยาไนด์ (KCN) เมื่อละลายน้ำ�จะแตกตัวให้โพแทสเซียมไอออน (K + ) และ ไซยาไนด์ไอออน (CN - ) ดังสมการ KCN(s) 2K + (aq) + CN - (aq) โพแทสเซียมไอออน (K + ) ซึ่งมาจากเบสแก่ เช่น โพแทสเซียมไฮดรอกไซด์ (KOH) ไม่เกิดปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ� ส่วนไซยาไนด์ไอออน (CN - ) สามารถทำ�ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ� เกิดเป็นไฮโดรเจนไซยาไนด์ (HCN) และไฮดรอกไซด์ไอออน (OH - ) ซึ่งทำ�ให้สารละลายมีสมบัติเป็นเบส ดังสมการ CN - (aq) + H 2 O(l) HCN - (aq) + OH - (aq) (สารละลายเป็นเบส) ตัวอย่าง 2: เกลือที่เกิดจากกรดแก่และเบสอ่อน เกลือที่เกิดจากกรดแก่และเบสอ่อน เช่น แอมโมเนียมไนเทรต (NH 4 NO 3 ) เมื่อละลายน้ำ�จะแตกตัวให้แอมโมเนียมไอออน (NH 4 + ) และไนเทรตไอออน (NO 3 - ) ดังสมการ NH 4 NO 3 (s) NH 4 + (aq) + NO 3 - (aq) ไนเทรตไอออน (NO 3 - ) ซึ่งมาจากกรดแก่ เช่น กรดไนทริก (HNO 3 ) ไม่เกิดปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ� ส่วนแอมโมเนียม ไอออน (NH 4 + ) สามารถทำ�ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ�เกิดเป็นแอมโมเนีย (NH 3 ) และไฮโดรเนียมไอออน (H 3 O + ) ซึ่งทำ�ให้สารละลาย มีสมบัติเป็นกรด ดังสมการ NH 4 + (aq) + H 2 O(l) NH 3 (aq) + H 3 O + (aq) (สารละลายเป็นกรด) ตัวอย่าง 3: เกลือที่เกิดจากกรดแก่และเบสแก่ เกลือที่เกิดจากกรดแก่และเบสแก่ เช่น โพแทสเซียมไนเทรต (KNO 3 ) เมื่อละลายน้ำ�จะแตกตัวให้โพแทสเซียมไอออน (K + ) และไนเทรตไอไอออน (NO 3 - ) ดังสมการ KNO 3 (s) K + (aq) + NO 3 - (aq) เนื่องจากโพแทสเซียมไอออน (K + ) มาจากเบสแก่ และไนเทรตไอออน (NO 3 - ) มาจากกรดแก่ จึงไม่เกิดปฏิกิริยา ไฮโดรลิซิสกับน้ำ� ดังนั้น สารละลายจึงมีสมบัติเป็นกลาง H 2 O(l) H 2 O(l) H 2 O(l)