นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 258

14 | นิตยสาร สสวท. ตัวอย่าง 4: เกลือที่เกิดจากกรดอ่อนและเบสอ่อน เกลือที่เกิดจากกรดอ่อนและเบสอ่อน เช่น แอมโมเนียมแอซีเตต (NH 4 CH 3 COO) เมื่อละลายน้ำ�จะแตกตัวให้แอมโมเนียม ไอออน (NH 4 + ) และ แอซีเตตไอออน (CH 3 COO - ) ดังสมการ NH 4 CH 3 COO(s) NH 4 + (aq) + CH 3 COO - (aq)) แอมโมเนียมไอออน (NH 4 + ) สามารถทำ�ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ�เกิดเป็นแอมโมเนีย (NH 3 ) และไฮโดรเนียมไอออน (H 3 O + ) ทำ�ให้สารละลายมีสมบัติเป็นกรด ส่วนแอซีเตตไอออน (CH 3 COO - ) สามารถทำ�ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสกับน้ำ�เกิดเป็นกรดแอซีติก (CH 3 COOH) และไฮดรอกไซด์ไอออน (OH - ) ทำ�ให้สารละลายมีสมบัติเป็นเบส ดังสมการ NH 4 + (aq) + H 2 O(l) NH 3 (aq) + H 3 O + (aq) (สารละลายเป็นกรด) CH 3 COO - (aq) + H 2 O(l) CH 3 COOH(aq) + OH - (aq) (สารละลายเป็นเบส) สมบัติความเป็นกรด-เบสของสารละลายเกลือที่เกิดจากกรดอ่อนและเบสอ่อนขึ้นอยู่กับค่าคงที่การแตกตัวของกรด (Acid Dissociation Constant: K a ) และค่าคงที่การแตกตัวของเบส (Base Dissociation Constant: K b ) ในสารละลายนั้นๆ โดย ถ้า K a > K b สารละลายจะเป็นกรด ถ้า K a < K b สารละลายจะเป็นเบส ถ้า K a ≈ K b สารละลายจะเป็นกลาง จากทั้ง 4 ตัวอย่าง สามารถสรุปสมบัติกรด-เบสของสารละลายเกลือได้ดังตาราง ตาราง 1 องค์ประกอบและสมบัติกรด-เบสของสารละลายเกลือ H 2 O(l) องค์ประกอบของเกลือ กรดอ่อน + เบสแก่ กรดแก่ + เบสอ่อน กรดแก่ + เบสแก่ กรดอ่อน + เบสอ่อน ไอออนที่เกิดไฮโดรลิซิส ไอออนลบ ไอออนบวก ไม่มีไอออนใดเกิดปฏิกิริยา ทั้งไอออนบวกและไอออนลบ สมบัติของสารละลาย เบส (pH > 7) กรด (pH < 7) กลาง (pH ≈ 7) กรด เบส หรือ กลาง ขึ้นอยู่กับ K a และ K b ตัวอย่างการจัดกิจกรรม เรื่อง ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสของเกลือ กิจกรรม เรื่อง ปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสของเกลือ มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ผู้เรียนได้เรียนรู้เกี่ยวกับสมบัติกรด-เบสของสารละลายเกลือ การเขียนสมการเคมีแสดงปฏิกิริยาไฮโดรลิซิส และการใช้ประโยชน์จากอินดิเคเตอร์ธรรมชาติช่วยวิเคราะห์สมบัติกรด-เบสของสาร โดยมีเวลาในการทำ�กิจกรรม 1 ชั่วโมง 30 นาที กิจกรรมนี้เปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้พัฒนาการคิดวิเคราะห์โดยการประยุกต์ใช้ความรู้ เรื่องการเขียนสมการเคมีของปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสมาช่วยวิเคราะห์สมบัติกรด-เบสของสารละลายเกลือแต่ละชนิด รวมทั้งการบูรณาการ เรื่องอินดิเคเตอร์ธรรมชาติมาใช้ประกอบในการออกแบบการทดลองเพื่อหาคำ�ตอบว่าสารปริศนาแต่ละสารที่กำ�หนดคือสารใด แนวการจัดกิจกรรมเป็นดังนี้ 1. ให้นักเรียนศึกษาใบความรู้ เรื่องปฏิกิริยาไฮโดรลิซิสของเกลือและอินดิเคเตอร์ธรรมชาติ 2. ให้นักเรียนศึกษาสถานการณ์จำ�ลองและอภิปรายเพื่อระบุปัญหาและเงื่อนไขของกิจกรรม ภาพ 1 สถานการณ์จำ�ลองและสารเคมีสำ�หรับทำ�กิจกรรม