นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 258

ปีที่ 54 ฉบับที่ 258 มกราคม - กุมภาพันธ์ 2569 | 41 หากผู้อ่านเดินทางไปแต่ละภาคของประเทศไทยจะเห็นเอกลักษณ์เฉพาะของแต่ละท้องถิ่น เช่น ภาษา อาหาร การแต่งกาย พืชพรรณ รวมถึงบ้านเรือนที่อยู่อาศัย เราจะเห็นว่าบ้านเรือนแต่ละภาคไม่เหมือนกัน แม้ปัจจุบัน การรับอิทธิพลจากวัฒนธรรมต่างประเทศจะทำ�ให้การดำ�รงชีวิตและความเป็นอยู่ปรับเปลี่ยนตามเวลาที่ เปลี่ยนแปลงไป เรายังคงเห็นเอกลักษณ์และวัฒนธรรมดั้งเดิมที่ยังคงมีการใช้งาน ปรับปรุง หรืออนุรักษ์ให้ คนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้ถึงภูมิปัญญาและต่อยอดองค์ความรู้ที่เป็นการออกแบบโดยอาศัยความเข้าใจในธรรมชาติ ซึ่ง เราสนใจนำ�ภูมิปัญญาเหล่านี้มารวมกับความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีประยุกต์ในการวางผังเมือง ออกแบบ และสร้างสิ่งปลูกสร้าง หรือเลือกทำ�เลที่อยู่อาศัย เพื่อรับมือกับสถานการณ์ที่สภาพแวดล้อมมีความแปรปรวน ในปัจจุบัน บทความนี้จะกล่าวถึงความสอดคล้องของสภาพอากาศ การสร้างบ้านเรือนและที่อยู่อาศัยของมนุษย์ และ แนวทางการปรับตัวและรับมือกับการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศทั้งระดับนโยบาย ระดับเมืองและชุมชน และระดับ บุคคล ปั จจัยสภาพแวดล้อม ได้แก่ ปัจจัยด้านสภาพอากาศ/ภูมิอากาศ และ สภาพภูมิประเทศทำ�ให้เกิดสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น (Vernacular Architecture) ซึ่งปัจจัยด้านสภาพอากาศประกอบด้วย รังสีจาก ดวงอาทิตย์ อุณหภูมิ ความชื้นสัมพัทธ์ ปริมาณฝน ความเร็วลม ทิศทางลม และสภาพท้องฟ้า ประเทศไทยตั้งอยู่ในเขตสภาพอากาศร้อนชื้นเขต ศูนย์สูตรได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือและตะวันตก เฉียงใต้ จึงทำ�ให้มีลักษณะอากาศร้อน ความชื้นสัมพัทธ์อากาศสูง และ ได้รับแสงแดดเป็นเวลานาน ได้มีการนำ�ความรู้ด้านสภาพอากาศและ ภูมิอากาศของแต่ละท้องถิ่นมาใช้ในการออกแบบสิ่งก่อสร้างที่แตกต่างกัน ในแต่ละสภาพแวดล้อม การสร้างบ้านให้มีลักษณะพิเศษที่เรียกว่า สถาปัตยกรรมพื้นถิ่น (Vernacular Architecture) เช่น บ้านที่มีใต้ถุนสูง เพื่อรับมือกับน้ำ�ท่วมและใช้เป็นช่องทางลมที่ระบายความร้อน หลังคา ทรงจั่วของบ้านเป็นเหมือนช่องระบายความร้อนโดยมวลอากาศร้อนจะ ลอยขึ้นสูงและถ่ายเทออก ชายคาของบ้านที่มีความยาวมีหน้าที่ป้องกันแดด และไม่ให้ฝนสาดเข้ามาในเรือนในฤดูฝน ส่วนปัจจัยด้านภูมิประเทศหรือลักษณะทางกายภาพของพื้นที่ เช่น ภูมิประเทศภูเขา ที่ราบสูง ที่ราบลุ่ม ชายฝั่ง หรือเกาะ ทำ�ให้แต่ละพื้นที่ มีภูมิอากาศระดับจุลภาค (Microclimate) มีผลต่อการตั้งถิ่นฐานและ การวางอาคาร โดยการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นสร้างบ้านจะคำ�นึงถึงสภาพอากาศ กับภูมิประเทศในแต่ละพื้นที่ ทิศทางลมและแดด การวางทิศทางหน้าต่าง ให้ลมพัดผ่าน ตัวอย่างเช่น บ้านที่ตั้งอยู่ริมชายฝั่งจะเน้นช่องเปิดขนาดใหญ่ เพื่อรับลมทะเล บ้านที่ตั้งอยู่บนเขาใช้วัสดุที่กักเก็บอุณหภูมิเพื่อสร้าง ความอบอุ่น และระบายความชื้นได้ดี การสร้างบ้านที่ใช้วัสดุจากธรรมชาติ ดิน ไม้ ไม้ไผ่ เป็นทรัพยากรท้องถิ่นที่หาได้ทั่วไป และไม่สะสมความร้อน ตัวอย่างบ้านเรือนไทยในภาคต่างๆ ดังภาพ 1 ภาพ 1 ก เรือนไทยภาคเหนือ ที่มา: https://www.facebook.com/photo/?fbid=840268286357644&set=a.660755657642242 ภาพ 1 ข เรือนไทยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ที่มา: https://www.facebook.com/photo/?fbid=840268286357644&set=a.660755657642242