นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 258

ปีที่ 54 ฉบับที่ 258 มกราคม - กุมภาพันธ์ 2569 | 59 ส วัสดีผู้อ่านที่รักของต่ายทุกคน เวลายังคงเดินผ่านไปอย่างรวดเร็ว จนทำ�ให้เรากลับมาพบกันอีกครั้ง ในฉบับนี้ต่ายมีเรื่องสำ�คัญที่อยากจะ ชวนทุกคนมา “ล้อมวง” ฟังกันแบบใกล้ชิด เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับ ทั้งสุขภาพ เทคโนโลยีการแพทย์ และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศโลก นั่นคือ การก้าวขึ้นมาเป็น “ภัยคุกคามสาธารณสุขระดับโลก” ของสิ่งมีชีวิต เซลล์เดียวที่ชื่อว่า อะมีบา (Amoebae) โดยเฉพาะสายพันธุ์สุดโหดอย่าง Naegleria fowleri หรือเจ้าของฉายา “อะมีบากินสมอง” นั่นเอง เมื่อ “อะมีบา” อัพเกรดตัวเองเป็นนักฆ่าระดับโลก ซึ่งเป็นภัยล่องหนที่มาพร้อม “ภาวะโลกร้อน” หรือในบางท้องถิ่นกลายเป็น “ภาวะโลกเดือด” ไปแล้ว เปิดแผนประทุษร้าย “อะมีบา” มันบุกรุกสมองเราได้อย่างไร? จากงานวิจัยล่าสุดปี ค.ศ. 2025 ( Rîpă et al .) ได้เผยให้เห็นถึงความซับซ้อน ของเจ้า Naegleria fowleri ที่น่าสะพรึงกลัวมาก คุณๆ เชื่อไหมว่ามันมี กลไกการโจมตีที่วางแผนมาอย่างดี โดย • การเดินทางผ่านจมูก เมื่อน้ำ�ที่ปนเปื้อนอะมีบาถูกฉีดหรือ กระเด็นเข้าจมูกแรงๆ เจ้าอะมีบาจะใช้เท้าเทียม (Pseudopodia) ของมัน เกาะติดกับเยื่อบุจมูกและเจาะผ่านกระดูกที่มีรูพรุนที่ชื่อว่า Cribriform plate ซึ่งอยู่ด้านบนของโพรงจมูกและเป็นจุดเชื่อมต่อไปยังเส้นประสาท รับกลิ่น (Olfactory nerve) เชื้อจะเกาะที่เส้นประสาทรับกลิ่นและ “เดินทาง โดยใช้เท้าเทียม” เข้าสู่สมองได้โดยตรง หลังจากได้รับเชื้อประมาณ 1 - 9 วัน (เฉลี่ย 5 วัน) อาการจะเริ่มออกและเมื่ออาการออกแล้วส่วนใหญ่จะเสียชีวิต ภายใน 5 - 7 วัน เท่านั้น! โดยถ้าคุณติดเชื้ออะมีบาจะเริ่มมีอาการ จากปวดหัวข้างหน้าอย่างรุนแรง มีไข้ คอแข็งเกร็ง ไปจนถึงขั้นสับสน ชัก และหมดสติ ซึ่งหมอมักจะวินิจฉัยสับสนกับโรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบจาก แบคทีเรียทั่วไปทำ�ให้รักษาไม่ทันการณ์ • ถ้วยดูดกินเนื้อ (Amoebastomes) เมื่ออะมีบาเข้าถึงสมอง มันจะใช้โครงสร้างพิเศษที่เหมือน “ถ้วยดูด” ปล่อยเอนไซม์ออกมาย่อยสลาย เซลล์สมองและกินเป็นอาหาร! จนเกิดอาการที่เรียกว่า PAM (Primary Amoebic Meningoencephalitis) ซึ่งเป็นการอักเสบและบวมของสมอง อย่างรุนแรง แล้วใครคือเป้าหมายของพวกมัน? จากข้อมูลในงานวิจัยระบุว่า ในช่วงปี ค.ศ. 1962 - 2022 เฉพาะในสหรัฐอเมริกามีรายงานผู้ติดเชื้อถึง 157 ราย ซึ่งแม้ดูเหมือนน้อยแต่ความน่ากลัวอยู่ที่อัตราการรอดชีวิตที่ ต่าย แสนซน Q U I Z ต่ำ�กว่า 3%! และพบว่าเหยื่อส่วนใหญ่คือเด็กและวัยรุ่น ซึ่งข้อมูลทางสถิติ ชี้ให้เห็นว่า 75% ของผู้ติดเชื้อมีอายุต่ำ�กว่า 18 ปี และมักเป็นเพศชาย (มากกว่า 75%) ซึ่งสัมพันธ์กับพฤติกรรมการเล่นน้ำ�ที่ผาดโผน การกระโดดน้ำ� หรือการเล่นน้ำ�ในแหล่งน้ำ�ธรรมชาติ นอกจากนี้ ยังพบอีกว่ามีการระบาด ในวงที่กว้างขึ้น โดยแต่เดิมเราจะพบเชื้อนี้ในพื้นที่เขตร้อน แต่ปัจจุบันพบ การระบาดแผ่ขยายขยับขึ้นไปทางซีกโลกเหนือมากขึ้นเรื่อยๆ ตามอุณหภูมิโลก ที่สูงขึ้น แม้แต่ในประเทศที่ระบบประปาดีเยี่ยมอย่างประเทศแถบยุโรปก็เริ่ม มีการเฝ้าระวังการระบาดกันอย่างหนักแล้ว คราวนี้มาดูกันว่าใครคือ “แชมป์” พื้นที่เสี่ยง? (Global Hotspots) จากสถิติโลกที่รวบรวมมา คุณๆ จะเห็นได้ว่าเจ้าอะมีบาตัวนี้กระจายตัวอยู่ใน หลายพื้นที่ แต่มีบางจุดที่น่าจับตามองเป็นพิเศษ เช่น • สหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นประเทศที่มีรายงานผู้ติดเชื้อสะสมมากที่สุด (ประมาณ 157 ราย) โดยเฉพาะในรัฐเขตร้อนอย่างฟลอริดาและเท็กซัส แต่ที่น่าตกใจคือ เทรนด์การระบาดกำ�ลังเลื่อนขึ้นเหนือไปยังรัฐที่เคยหนาว อย่างมินนิโซตาเพราะอุณหภูมิน้ำ�ที่สูงขึ้นนั่นเอง • ปากีสถาน (โดยเฉพาะเมืองการาจี) ที่นี่มีการระบาดบ่อยครั้งมาก สาเหตุหลักมาจากระบบประปาที่ขาดการเติมคลอรีนอย่างเพียงพอ ทำ�ให้ เชื้อแฝงตัวมากับน้ำ�ที่ใช้ในชีวิตประจำ�วัน เอ๊ะ! แล้วคุณว่าพื้นที่ต่างจังหวัด ของประเทศไทยจะมีโอกาสเสี่ยงแบบในประเทศปากีสถานหรือไม่ • ประเทศไทย บ้านเรามีรายงานพบเคสแรกตั้งแต่ปี ค.ศ. 1982 และ ยังคงมีประปรายอยู่ตามภูมิภาคต่างๆ แม้จำ�นวนจะไม่เยอะเท่าต่างประเทศ แต่ด้วยสภาพอากาศบ้านเราที่เป็น “สวรรค์” ของอะมีบา ต่ายจึงอยากให้ ระวังเป็นพิเศษเวลาเล่นน้ำ�ตามแหล่งน้ำ�ธรรมชาติที่เป็นแหล่งน้ำ�นิ่งและ อุ่นจ้า แต่น้ำ�ในแม่น้ำ�ลำ�คลองก็ต้องระวังเช่นกัน ต่ายคิดว่า เจ้า “อะมีบากินสมอง” สามารถเปรียบได้กับ “ม้าไม้ เมืองทรอย” แห่งโลกจุลชีพเลยทีเดียว และนี่คือข้อมูลใหม่ที่ต่ายอยากให้ คุณตระหนักไว้ ข้อมูลจาก Zheng et al., 2025 อะมีบาไม่ได้อันตรายแค่ ตัวมันเอง แต่มันทำ�หน้าที่เป็น “เกราะกำ�บัง” ให้กับแบคทีเรียตัวร้ายอื่นๆ (Amoeba-Resistant Bacteria - ARB) เช่น เชื้อ Legionella pneumophila ที่ทำ�ให้เกิดปอดอักเสบรุนแรง และ Mycobacterium tuberculosis ที่ทำ�ให้ เกิดโรควัณโรค (ที่สามารถเกิดได้ในทุกอวัยวะของร่างกาย แต่มักจะพบ ที่ปอด) แบคทีเรียเหล่านี้จะเข้าไปอาศัยอยู่ในตัวอะมีบาเพื่อ ภาพจาก: https://www.biomedicalcue.it/ameba-mangia-cervello-uccide-uomo-florida/47955/