นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 258

6 | นิตยสาร สสวท. ก รอบแนวคิดส่งเสริมการใช้ AI อย่างรับผิดชอบที่เรียกว่า Human- AI-Human (H-AI-H) ซึ่งเสนอโดยสำ�นักงานการศึกษาแห่งรัฐวอชิงตัน (Washington OSPI, 2024) เป็นกรอบแนวคิดการใช้งาน AI อย่างมี จริยธรรมและรับผิดชอบที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง โดยปรัชญาหลัก ของแบบจำ�ลอง H-AI-H คือ การใช้ AI ควรเริ่มต้นด้วยการตั้งโจทย์ และการสืบค้นของมนุษย์ (Human Inquiry) และจบลงด้วยการวิเคราะห์ ไตร่ตรองของมนุษย์ (Human Reflection) เพื่อการสะท้อนคิดและ สร้างความเข้าใจของมนุษย์ (Human Empowerment) โดยที่ AI ทำ�หน้าที่เป็นเครื่องมือเสริม (Augment) ไม่ใช่สิ่งทดแทนครูหรือสติปัญญา ของมนุษย์ มีขั้นตอนการนำ�ไปใช้งานหลักดังนี้ ภาพ 1 กรอบแนวคิด Human AI Human (ปรับจาก Washington OSPI, 2024) 1. การตั้งโจทย์และการสืบค้นของมนุษย์ (Human Inquiry) โดยครูหรือนักเรียนเป็นคน “ตั้งโจทย์” กำ�หนดเป้าหมายหรือตั้งคำ�ถาม ที่ชัดเจนก่อน เพื่อให้การใช้ AI มีทิศทางและตอบสนองความต้องการ ที่แท้จริง 2. การใช้ AI อย่างมีเป้าหมาย (AI Use) เมื่อมีโจทย์ที่ชัดเจน เราจึงใช้ AI เป็น “เครื่องมือ” ช่วยค้นหา สร้างสรรค์ หรือวิเคราะห์ข้อมูล โดยมีมนุษย์คอยกำ�กับดูแล 3. การสะท้อนคิดและสร้างความเข้าใจของมนุษย์ (Human Empowerment) เป็นขั้นตอนที่สำ�คัญ คือ มนุษย์ ซึ่งหมายถึงผู้ใช้ต้อง ตรวจสอบ ประเมิน และ “สะท้อนคิด” (Reflect) ต่อผลลัพธ์ที่ได้จาก AI เพื่อพิจารณาความถูกต้อง เหมาะสม และนำ�ไปสู่การตัดสินใจนำ�ไปใช้งาน กรอบแนวคิดนี้ไม่เพียงแต่ช่วยลดข้อผิดพลาด แต่ยังยกระดับ การรู้เท่าทันหรือความฉลาดรู้ด้าน AI (AI Literacy) ให้มีความลึกซึ้ง มากไปกว่าการใช้เครื่องมือเป็น แต่ยังนำ�ไปสู่การตระหนักคิดเชิงจริยธรรม และการประเมินผลกระทบที่อาจตามมาจากการใช้งาน AI ซึ่งจะช่วย เน้นย้ำ�ว่า แม้ AI จะเป็นเครื่องมือที่ทรงพลัง แต่บทบาทการใช้วิจารณญาณ การตัดสินใจ และการคิดเชิงวิพากษ์ของมนุษย์หรือผู้ใช้ยังคงเป็นสิ่งที่ ไม่สามารถทดแทนได้ ซึ่งมีขั้นตอนการนำ�กรอบแนวคิดไปใช้งาน ดังนี้ ขั้นตอน 1: H (Human Inquiry) การตั้งโจทย์และการสืบค้นของมนุษย์ ในระยะเริ่มต้น ผู้เรียนคือ ผู้กำ�หนดทิศทางของการเรียนรู้ ด้วยตนเองทั้งหมด โดยเริ่มจากการสืบค้นข้อมูล การออกแบบกิจกรรม หรือการดำ�เนินการทดลองด้วยมือตนเองก่อนที่จะป้อนข้อมูลใดๆ ให้ AI ตัวอย่างเช่น เมื่อครูมอบหมายให้นักเรียนออกแบบการทดลองเพื่อศึกษา การเปลี่ยนรูปพลังงาน เช่น จากพลังงานจลน์เป็นพลังงานความร้อนจาก แรงเสียดทาน นักเรียนจะต้องลงมือทำ�การทดลอง เก็บรวบรวมข้อมูล และคำ�นวณผลลัพธ์ที่เกี่ยวข้องกับพลังงานที่วัดได้ด้วยตนเอง จากนั้นจึง เริ่มร่างส่วนสมมติฐาน และสรุปผล โดยใช้ความรู้และความเข้าใจ ด้วยแนวคิดของตนเอง โดยคำ�ถามหลักจากมนุษย์ที่เกิดขึ้นในขั้นนี้จะ เน้นไปที่การวิเคราะห์ผลลัพธ์จริงที่ได้ เช่น ผลการทดลองที่ได้สอดคล้องกับ กฎการอนุรักษ์พลังงานหรือไม่ และจะอธิบายความคลาดเคลื่อนที่พลังงาน สูญเสียไปในรายงานได้อย่างไร ซึ่งเป็นคำ�ถามที่ต้องการ การไตร่ตรอง การคิดวิเคราะห์ ไม่ใช่เพียงแค่การค้นหาคำ�ตอบ ขั้นตอน 2: AI (AI Use) การใช้ AI อย่างมีเป้าหมาย หลังจากที่ผู้เรียนได้สร้างฐานความรู้และข้อมูลเบื้องต้นจาก การสืบค้นของตนเองแล้ว จึงเข้าสู่การใช้ AI เพื่อเสริมสร้างหรือช่วย ในการร่างเนื้อหาหรือการจัดรูปแบบรายงาน ผู้เรียนจะเขียนพรอมต์ (Prompt) ที่ชัดเจนและเฉพาะเจาะจงโดยอิงจากการสืบค้นของตนเอง ตัวอย่างการประยุกต์ใช้ AI ในขั้นตอนนี้คือ การขอให้ AI สร้างย่อหน้า อธิบายกฎการอนุรักษ์พลังงานสำ�หรับบริบทของการทดลองนั้นๆ เพื่อใช้