นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 260

ปีที่ 54 ฉบับที่ 260 พฤษภาคม - มิถุนายน 2569 | 11 แ ท้จริงแล้วปรัชญามีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับวิทยาศาสตร์ ในอดีต นักคิดยังไม่ได้แยกวิทยาศาสตร์ออกจากปรัชญาอย่างชัดเจน การศึกษา ธรรมชาติพยายามอธิบายโลกด้วยเหตุผล การสังเกต และตรรกะ แทน การอธิบายผ่านตำ�นานหรือความเชื่อทางศาสนาเพียงอย่างเดียวจะ ถูกจัดว่าเป็นปรัชญาธรรมชาติ (Natural Philosophy) ยกตัวอย่างเช่น ตำ�ราที่โด่งดังของเซอร์ ไอแซก นิวตันที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1687 ใช้ชื่อว่า หลักคณิตศาสตร์ของปรัชญาธรรมชาติ หรือภาษาละตินคือ Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica ที่ใจความสำ�คัญอธิบายกฎการเคลื่อนที่ และกฎแรงโน้มถ่วงสากลซึ่งเป็นเนื้อหาสำ�คัญในวิชาฟิสิกส์สมัยใหม่ จะเห็นว่าชื่อของตำ�ราของนิวตันไม่ได้ใช้คำ�ว่าฟิสิกส์ ต่อมาความรู้ ศาสตร์ สาขาต่างๆ พัฒนาก้าวหน้าขึ้นมาก ความรู้ต่างๆ จึงถูกแยกออกจาก ปรัชญาธรรมชาติและพัฒนาเป็นวิทยาศาสตร์สมัยใหม่กลายเป็นศาสตร์ เฉพาะทางต่างๆ เช่น ฟิสิกส์ เคมี ชีววิทยา ปรัชญาวิทยาศาสตร์หรือภาษาอังกฤษใช้คำ�ว่า Philosophy of Science คือสาขาหนึ่งของปรัชญาที่มุ่งศึกษา รากฐาน จุดมุ่งหมาย วิธีการ ความหมาย และขอบเขตของความรู้ทางวิทยาศาสตร์ โดยปรัชญา วิทยาศาสตร์ได้พัฒนาขึ้นมาเป็นสาขาวิชาเฉพาะในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 ก่อนหน้านี้ปรัชญาวิทยาศาสตร์ไม่ได้แยกออกมาเป็นสาขาเฉพาะแต่เป็น ส่วนหนึ่งของอภิปรัชญา (Metaphysics) และญาณวิทยา (Epistemology) ในช่วงต้นของคริสต์ศตวรรษที่ 20 มีนักคิด นักปรัชญา นักวิทยาศาสตร์ ในยุโรปรวมตัวกันซึ่งในตอนหลังเรียกว่าชมรมเวียนนา (Vienna Circle) พวกเขาต่อต้านคำ�ถามเชิงนามธรรม เช่น ความจริงสูงสุดคืออะไรเพราะ มองว่าตรวจสอบไม่ได้ เป้าหมายของกลุ่มนี้คือทำ�ให้ปรัชญา ความรู้ ต่างๆ มีความเป็นวิทยาศาสตร์มากขึ้น พวกเขาเสนอแนวคิดที่เรียกว่า ปฏิฐานนิยมเชิงตรรก (Logical Positivism) ที่สามารถสรุปได้ว่าความรู้ที่ดี มีความหมายต้องทั้งตรวจสอบได้และมีโครงสร้างเชิงตรรกะที่ชัดเจน เป็นข้อมูลเชิงประจักษ์ (Empirical Evidence) โดยมีส่วนประกอบหลักคือ การสังเกต (Observation) การทดลอง (Experiment) และการวัด (Measurement) โดยต่อมาคาร์ล ปอปเปอร์ (Karl Popper) ได้เสริม เพิ่มเติมอีกว่านอกจากคุณสมบัติต่างๆ ที่กล่าวมาแล้วความรู้ที่ดียังควร สามารถพิสูจน์ว่าเป็นเท็จได้ (Falsifiable) อีกด้วย ในปัจจุบันโรงเรียนจำ�นวนมากให้ความสำ�คัญกับการสอนวิชาวิทยาศาสตร์เนื่องจากวิทยาศาสตร์ถือเป็นรากฐาน สำ�คัญของการพัฒนาเทคโนโลยี ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจปรากฏการณ์ธรรมชาติ สามารถ คิดอย่างมีเหตุผลและแก้ปัญหาได้อย่างเป็นระบบ หลายประเทศต้องการสร้างทรัพยากรบุคคลทางด้านวิทยาศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ เทคโนโลยี และคณิตศาสตร์ หรือที่เรียกรวมกันว่าสะเต็มศึกษา (STEM Education) เพื่อ รองรับการวิจัยเพื่อสร้างเทคโนโลยีใหม่ๆ เตรียมให้ผู้เรียนมีทักษะที่สอดคล้องกับความต้องการของสังคมและ ตลาดแรงงานในอนาคตและการสร้างองค์ความรู้ใหม่ คำ�ถามสำ�คัญที่เป็นภาพรวมเกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์ เช่น วิทยาศาสตร์คืออะไร จริยศาสตร์ในวิทยาศาสตร์ ความจริงทางวิทยาศาสตร์คือความจริงแท้หรือเป็นเพียง แบบจำ�ลองที่ใช้ได้ชั่วคราว คำ�ถามเหล่านี้เกี่ยวข้องกับวิชาปรัชญาวิทยาศาสตร์ การศึกษาปรัชญาวิทยาศาสตร์ จะทำ�ให้ผู้เรียนสามารถมองเห็นโครงสร้าง แนวคิดพื้นฐาน และขอบเขตของความรู้ทางวิทยาศาสตร์ได้ชัดเจน ยิ่งขึ้น ช่วยให้เข้าใจว่าวิทยาศาสตร์ไม่ได้เป็นเพียงการสะสมข้อเท็จจริงเท่านั้น เมื่อผู้เรียนเข้าใจคำ�ถามต่างๆ ที่มีอยู่ในปรัชญาของวิทยาศาสตร์มากขึ้นจะสามารถเชื่อมโยงความรู้ที่เรียนกับภาพรวมของการพัฒนาความรู้ ของมนุษย์ได้ดีขึ้น และยังอาจช่วยทำ�ให้เกิดทัศนคติที่ชื่นชอบ หลงใหลต่อวิชาวิทยาศาสตร์มากขึ้น ในบทความนี้ เราจะมาสำ�รวจตรวจสอบว่าปรัชญาวิทยาศาสตร์คืออะไรและในปรัชญาวิทยาศาสตร์มีคำ�ถามอะไรที่น่าสนใจบ้าง สถานที่พบปะของชมรมเวียนนา ที่มา https://en.wikipedia.org/wiki/Vienna_Circle#/media/File: Eingang_Mathematisches_ Kolloquium.TIF