นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 260

ปีที่ 54 ฉบับที่ 260 พฤษภาคม - มิถุนายน 2569 | 13 หงส์ทุกตัวที่พวกเขาพบล้วนมีสีขาว จึงสรุปการให้เหตุผลแบบอุปนัยว่า หงส์ทุกตัวเป็นสีขาว ซึ่งดูเหมือนเป็นข้อสรุปที่สมเหตุสมผลจาก ประสบการณ์ที่มีอยู่ แต่เมื่อมีการค้นพบหงส์สีดำ� (Black Swan) ในประเทศ ออสเตรเลียข้อสรุปดังกล่าวจึงถูกหักล้างทันที จะเห็นได้ว่าการใช้ข้อมูล จากการสังเกตจำ�นวนมากเพียงใดก็ไม่สามารถสรุปยืนยันได้อย่างแน่นอน เพราะเพียงแค่ตัวอย่างเดียวที่ขัดแย้ง (Counterexample) ก็เพียงพอแล้ว ที่จะล้มข้อสรุปทั้งหมดได้ อาจจะสรุปได้ว่าการให้เหตุผลแบบอุปนัยแม้ จะมีประโยชน์ในการสร้างความรู้ใหม่แต่ก็ไม่อาจให้ความแน่นอน เชิงตรรกะแบบสมบูรณ์ได้ ตัวอย่างสุดท้ายที่จะขอยกตัวอย่างสัจนิยมทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Realism) โดยนักปรัชญาบางส่วนยืนยันว่าทฤษฎีทาง วิทยาศาสตร์ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือหรือจัดระเบียบข้อมูลเชิงประจักษ์ เท่านั้น แต่ยังอธิบายความเป็นจริงของธรรมชาติได้อย่างแท้จริง กล่าวคือ ทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์จะเข้าถึงความจริงในธรรมชาติได้แม้ว่าประสาทสัมผัส ของมนุษย์จะมีข้อจำ�กัด เราสามารถเข้าถึงการมีอยู่จริงของสิ่งที่มองไม่เห็น ด้วยตาเปล่าโดยตรง เช่น อิเล็กตรอนหรือโครงสร้างอะตอม แต่ ขณะเดียวกันนักปรัชญาหลายคนก็ไม่เห็นด้วยกับแนวคิดนี้โดยมองว่า มีหลายทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์ในอดีตที่เคยประสบความสำ�เร็จกลับถูก หักล้างและแทนที่ด้วยทฤษฎีใหม่ที่ถูกต้องมากกว่า ทำ�ให้เกิดคำ�ถาม ถึงความน่าเชื่อถือของทฤษฎีในปัจจุบัน นักปรัชญาหลายคนก็มองว่า ทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์เป็นเพียงเครื่องมือที่มีประโยชน์ในการพยายาม เข้าใจธรรมชาติบางส่วนเท่านั้น ยังมีความจริงบางส่วนถูกซ่อนอยู่ และแบบจำ�ลองทางวิทยาศาสตร์ไม่เท่ากับความจริงในธรรมชาติทั้งหมด เป็นเพียงแค่มีประโยชน์ในระดับหนึ่งเท่านั้น บทความนี้ได้พาเราไปสำ�รวจปรัชญาวิทยาศาสตร์อย่างคร่าวๆ และพาไปรู้จักกับปัญหาสำ�คัญต่างๆ ด้วย แท้จริงแล้วยังมีปัญหาในปรัชญา วิทยาศาสตร์ที่น่าสนใจอีกจำ�นวนมาก ผู้สนใจสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ จะเห็นว่าวิชาปรัชญาวิทยาศาสตร์มีความน่าสนใจไม่แพ้กับวิชาวิทยาศาสตร์ เลยทีเดียว Losee, J. (2001). A Historical Introduction to the Philosophy of Science . OUP Oxford. Mautner, T. (1997). The Penguin Dictionary of Philosophy. New York: Penguin Books. Tytler, R. (2020). STEM Education for the Twenty-first Century. Integrated Approaches to STEM Education: an international perspective . Retrieved May 11, 2026, from https://www.researchgate.net/publication/347922298_STEM_Education_for_the_Twenty-First_Century. บรรณานุกรม ภาพจาก: https://arts.unimelb.edu.au/school-of-historical-and-philosophical-studies/news-and-events/seminar-series/histo- ry-and-philosophy-of-science-seminar-series