นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 260

ปีที่ 54 ฉบับที่ 260 พฤษภาคม - มิถุนายน 2569 | 43 ส ำ�หรับการจัดการเรียนรู้วิชาวิทยาศาสตร์ซึ่งเป็นวิชาที่ศึกษาปรากฏการณ์ ธรรมชาติ ผู้สอนจำ�เป็นต้องจัดการเรียนรู้ให้เกิดขึ้นภายใน ห้องเรียนเล็กๆ นอกจากผู้สอนจะต้องคำ�นึงถึงกระบวนการเรียนรู้ของ ผู้เรียน กระตุ้นความสนใจผู้เรียน ผ่านการจัดการเรียนรู้ที่เน้นการสืบเสาะ หาความรู้และการเรียนรู้เชิงรุกแล้ว สิ่งสำ�คัญที่จะช่วยกระตุ้นความสนใจ ของผู้เรียนและส่งเสริมการเรียนรู้ของผู้เรียนก็คือ สื่อการเรียนรู้ หรือ สื่อการเรียนการสอน หลายครั้ง เราอาจได้ยินคำ�ว่า สื่อการเรียนรู้ หรือ สื่อการเรียน การสอนสลับไปมาหรือแทนกันอย่างแพร่หลาย แต่จริงๆ แล้วมีความแตกต่าง ระหว่าง “สื่อการเรียนการสอน” (Instructional Materials) และ “สื่อการเรียนรู้” (Learning Materials) ความแตกต่างของสองคำ�นี้ อาจไม่ได้อยู่ที่สื่อที่ใช้ แต่อยู่ที่แนวคิดหรือวัตถุประสงค์ในการใช้ โดยคำ�ว่า “สื่อการเรียนการสอน” มาจากมุมมองที่เน้นผู้สอนเป็นศูนย์กลาง (Instructor- Centric) (Creely & Lyons, 2022) และถูกกำ�หนดจากการออกแบบการสอน (Instructional Design) ซึ่งมุ่งเน้นการสร้างสื่อเพื่อการสอนอย่างมี ประสิทธิภาพ (Purdue University College of Education, 2024) สื่อการเรียนการสอนที่ใช้ในห้องเรียน ได้แก่ หนังสือเรียน คู่มือห้องปฏิบัติการ หนังสืออื่นๆ ชุดเครื่องมือ ซอฟต์แวร์ ซีดี และสื่อมัลติมีเดียอื่นๆ เช่น วีดิทัศน์ (National Research Council, 1999) ซึ่งอาจถูกมองว่าเป็นสื่อที่ ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงรูปแบบให้สอดรับกับความต้องการของผู้เรียน ที่หลากหลายได้ ในขณะที่การใช้คำ�ว่า “สื่อการเรียนรู้” ที่ค่อนข้าง แพร่หลายในปัจจุบันนั้น คำ�นี้สะท้อนไปสู่การเน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง (Learner-Centered) โดยเน้นการมีส่วนร่วมของผู้เรียนในการเลือก สื่อการเรียนรู้ที่หลากหลายซึ่งมีความยืดหยุ่นและเข้าถึงได้เหมาะกับ ความต้องการของตนเอง (IRIS Center, n.d.) และการเรียนรู้ในปัจจุบัน ผู้เรียนสามารถเปลี่ยนบทบาทจากผู้รับสารหรือรับความรู้จากผู้สอนไปเป็น ผู้สร้างสื่อเพื่อการเรียนรู้ของตนเองได้อีกด้วย (Kobayashi, 2023) สื่อการเรียนการสอนอาจถูกแบ่งประเภทได้หลายแบบขึ้นอยู่กับ เกณฑ์ที่ใช้ในการแบ่ง เช่น หากแบ่งประเภทของสื่อการเรียนการสอนตาม แหล่งที่มาสามารถแบ่งได้เป็น สื่อการเรียนการสอนที่สร้างขึ้น (Created Instructional Materials) และสื่อการเรียนการสอนสภาพจริง (Authentic Instructional Materials) โดยสื่อการเรียนการสอนที่สร้างขึ้นอาจเป็นสื่อ ที่พัฒนาโดยผู้สอนตามบริบทของสื่อที่มีในโรงเรียนเพื่อนำ�ไปใช้ในการ จัดการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับจุดประสงค์การเรียนรู้ตามหลักสูตร สถานศึกษา ส่วนสื่อการเรียนการสอนสภาพจริง หมายถึง การใช้ข้อความ รูปถ่าย วีดิทัศน์ และสื่อจากแหล่งอื่นๆ ที่มีอยู่แล้วตามบริบทที่แท้จริง ไม่ได้ จัดทำ�ขึ้นเพื่อนำ�ไปจัดการเรียนรู้ตามหลักสูตรโดยตรง (Manurung, 2017) อย่างไรก็ตาม พัฒนาการของเทคโนโลยีดิจิทัลได้ทลายข้อจำ�กัดในการเข้าถึง สื่อทั้งสองประเภทนี้ ส่งผลให้สื่อมีความหลากหลายยิ่งขึ้น และมีการพัฒนา ที่ตอบสนองต่อความต้องการของผู้เรียนได้ดียิ่งขึ้น ยิ่งไปกว่านั้น รูปแบบ การจัดการเรียนรู้ในปัจจุบันก็มุ่งเน้นไปที่บทบาทของผู้เรียนเป็นหลัก ขณะที่ผู้สอนจะปรับเปลี่ยนบทบาทมาเป็นผู้อำ�นวยความสะดวก ดังนั้น คำ�ว่า สื่อการเรียนรู้จึงเป็นคำ�ที่ใช้แพร่หลายมากในปัจจุบัน ทั้งนี้ ผู้สอนก็ยังคง มีบทบาทสำ�คัญอย่างยิ่งในการเลือกสื่อการเรียนรู้ให้กับผู้เรียนเพราะ นอกจากรูปแบบการจัดการเรียนรู้แล้ว การเลือกสื่อการเรียนรู้ที่เหมาะสม กับวิธีการเรียนรู้ ความสามารถ ความต้องการ ความสนใจที่แตกต่างกัน ของผู้เรียนก็เป็นอีกความท้าทายของผู้สอนเช่นกัน(Kirkman, 2017; Persico, 2006) ซึ่ง Educational Resource Acquisition Consortium (2008) ได้นำ�เสนอ Check list ที่ใช้ในการเลือกสื่อการเรียนรู้ และผู้เขียน ได้ดัดแปลงบางส่วน รายละเอียดตามตาราง 1 ตาราง 1 ตัวอย่าง Check list ที่ใช้ในการเลือกสื่อการเรียนรู้ 1 2 3 4 5 ความสอดคล้องกับหลักสูตร สื่อมีความสอดคล้องกับเป้าหมายการเรียนรู้ สื่อมีความสอดคล้องกับแนวการจัดการเรียนรู้ตาม หลักสูตร สื่อมีความสอดคล้องตามจุดเน้นของหลักสูตร เช่น การเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) การพัฒนาการ มีความคิดขั้นสูง ส่งเสริมสมรรถนะ ความสอดคล้องกับเนื้อหา สื่อมีเนื้อหาที่ถูกต้อง สื่อมีเนื้อหาที่เชื่อมโยงกับชีวิตจริง ความยากของเนื้อหาเหมาะสมกับวัยและพัฒนาการ ผู้เรียน การออกแบบการเรียนรู้ สื่อส่งเสริมการสอนและการประเมิน - ช่วยให้เข้าใจจุดประสงค์การเรียนรู้ - ช่วยแนะนำ�เรื่องหรือหัวข้อที่กำ�ลังจะเรียน - ช่วยให้เข้าใจเนื้อหาที่กำ�ลังเรียนรู้ - ช่วยในการสรุปเนื้อหาที่กำ�ลังเรียนรู้ - ช่วยในการประเมินการเรียนรู้ สื่อเหมาะกับวิธีการเรียนรู้และวิธีสอนที่หลากหลาย สื่อมีการเรียงลำ�ดับเนื้อหาเป็นอย่างดี การออกแบบทางเทคนิค สื่อนำ�เสนอภาพและรูปแบบที่ส่งเสริมการเรียนรู้ - ภาพประกอบมีความชัดเจน สื่อความได้ตาม จุดประสงค์ และจัดวางอย่างเหมาะสมกับข้อความ - การออกแบบภาพน่าสนใจและน่าดึงดูด - รูปแบบและขนาดตัวอักษรเหมาะสมกับผู้เรียน สื่อมีองค์ประกอบต่าง ๆ ที่ชัดเจนและเข้าใจง่าย บริบททางสังคม สื่อมีความเหมาะสมกับ อายุ เพศ ความหลากหลาย ทางวัฒนธรรม ความสามารถ ที่มา ดัดแปลงจาก Educational Resource Acquisition Consortium (2008) ข้อ สิ่งที่ควรพิจารณา มี ไม่มี