นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 261

48 | นิตยสาร สสวท. การสร้างสื่อดิจิทัลด้วยเทคโนโลยี AI AI ถูกนำ�มาใช้หลากหลายด้านในการผลิตสื่อดิจิทัล เช่น การเขียนข่าวโดยระบบอัตโนมัติ การสร้างภาพด้วย Generative AI การผลิตเสียงเลียนแบบบุคคลจริง การตัดต่อวีดิทัศน์ด้วยอัลกอริธึม ขั้นสูง ความสามารถเหล่านี้เปิดโอกาสให้บุคคลทั่วไปสามารถสร้างเนื้อหาได้ โดยไม่จำ�เป็นต้องมีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน ส่งผลให้สื่อดิจิทัลแพร่หลาย อย่างรวดเร็ว ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ การใช้เทคโนโลยี Deepfake ในการสร้าง วีดิทัศน์ที่บุคคลดูเหมือนพูดหรือกระทำ�สิ่งที่ไม่เคยเกิดขึ้นจริง แม้ว่าจะ มีประโยชน์ในแง่ของการบันเทิงหรือการศึกษา แต่ก็มีศักยภาพที่จะถูก ภาพจาก: https://apastyle.apa.org/blog/how-to-cite-chatgpt นำ�ไปใช้เพื่อหลอกลวงหรือทำ�ลายชื่อเสียงของผู้อื่น ซึ่งก่อให้เกิดคำ�ถาม ด้านจริยธรรมและความรับผิดชอบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ (Floridi et al., 2018) หลักคุณธรรมจริยธรรมสำ�คัญที่ควรยึดถือเมื่อสร้างสื่อดิจิทัลด้วย AI ผู้เขียนได้รวบรวมหลักคุณธรรมจริยธรรมที่ควรยึดถือเพื่อให้ครู ใช้เป็นแนวทางการในการสร้างสื่อดิจิทัลด้วย AI โดยมีประเด็นสำ�คัญดังนี้ 1. ลิขสิทธิ์ (Copyright) เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์มีพื้นฐาน มาจากการรวบรวมข้อมูลจากชุดข้อมูลขนาดใหญ่ที่มนุษย์สร้างขึ้น จากแหล่งข้อมูลต่างๆ เช่น ข้อความ รูปภาพ วีดิทัศน์ ข้อมูลเสียง ซึ่งข้อมูลเหล่านี้ถูกนำ�มาใช้ในการอบรมโมเดลปัญญาประดิษฐ์ (Train AI Model) เพื่อให้สามารถเรียนรู้และทำ�ความเข้าใจรูปแบบต่างๆ ได้อย่าง มีประสิทธิภาพ อนึ่ง คุณภาพและความหลากหลายของข้อมูลขนาดใหญ่ เหล่านี้ทำ�ให้ปัญญาประดิษฐ์สามารถทำ�งานได้หลากหลายมากขึ้น ตั้งแต่ การจดจำ�เสียง การแปลภาษา การวิเคราะห์ภาพ ไปจนถึงการคาดการณ์ แนวโน้มได้ การใช้ข้อมูลขนาดใหญ่ยังมาพร้อมกับความท้าทายหลายด้าน ซึ่งรวมถึง ความท้าทายทางด้านทรัพย์สินทางปัญญาในประเด็นต่างๆ ดังนี้ 1) ผลงานที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์สามารถจดสิทธิบัตรหรือลิขสิทธิ์ได้ เหมือนกับผลงานที่มนุษย์สร้างขึ้นหรือไม่ และ 2) ความเสี่ยงที่จะละเมิด ทรัพย์สินทางปัญญาจากการใช้งานปัญญาประดิษฐ์ (เอกสิทธิ์, ม.ป.ป.) ซึ่ง ครูต้องตรวจสอบว่าสื่อที่ AI สร้างขึ้นไม่มีการละเมิดลิขสิทธิ์ของผู้อื่น ควร หลีกเลี่ยงการใช้ข้อมูลต้นฉบับที่มีลิขสิทธิ์โดยไม่ได้รับอนุญาต และต้อง ปฏิบัติตามเงื่อนไขการใช้งาน (Terms of Service) ของแพลตฟอร์ม AI นั้นๆ รวมถึงการให้เครดิตหรือระบุแหล่งที่มาอย่างเหมาะสมตามมาตรฐาน สากล 2. ความโปร่งใสและการเปิดเผยข้อมูล (Transparency) การสร้างสื่อ ควรระบุหรือแจ้งให้ผู้รับสาร เช่น นักเรียน ทราบอย่างชัดเจนว่าเนื้อหานั้น สร้างขึ้นโดย AI หรือมี AI เข้ามาเกี่ยวข้องในขั้นตอนใดบ้าง รวมถึงควร ระบุข้อจำ�กัดของโมเดลที่ใช้ เช่น วันที่สิ้นสุดการอัปเดตข้อมูล (Cutoff Date) เพื่อป้องกันความเข้าใจผิด 3. ความรับผิดชอบ (Accountability) เนื่องจาก AI ไม่มี จิตสำ�นึกและไม่สามารถรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ของตนเองได้ ครูในฐานะ ผู้ใช้งานจึงต้องเป็นผู้รับผิดชอบต่อผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นจากการใช้ AI ในทางที่ไม่เหมาะสม นอกจากนี้ ไม่ควรแอบอ้างว่าผลงานที่ AI สร้างขึ้น เป็นผลงานของตนเองทั้งหมด 4. ความถูกต้องและความน่าเชื่อถือ (Accuracy) AI สามารถ ผลิตเนื้อหาที่ดูเหมือนจริงได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่เนื้อหาดังกล่าวอาจ ขาดความถูกต้อง หรือเป็นข้อมูลเท็จที่อาจส่งผลกระทบต่อสังคม หาก ไม่มีการตรวจสอบอย่างเหมาะสมอาจเกิดการเผยแพร่ข่าวปลอม (Fake News) หรือข้อมูลที่มีอคติ (Bias) ได้ง่าย (Hao, 2020) ครูจึงต้องตรวจสอบ ข้อมูลจากแหล่งอ้างอิงที่เชื่อถือได้ เช่น เว็บไซต์หน่วยงานราชการหรือ สถาบันการศึกษาที่เกี่ยวข้องก่อนเผยแพร่ต่อสาธารณะ 5. ความเป็นส่วนตัว (Privacy) การใช้ AI ในการสร้างเสียง หรือภาพของบุคคลโดยไม่ได้รับอนุญาตถือเป็นการละเมิดสิทธิส่วนบุคคล อย่างชัดเจน การระบุตัวตนจากข้อมูลดิจิทัลโดยไม่ได้รับความยินยอมถือ เป็นการขัดต่อหลักสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน จึงจำ�เป็นต้องปฏิบัติตาม กฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (Personal Data Protection Act: PDPA) อย่างเคร่งครัด การใช้ AI สร้างภาพหรือเสียงเลียนแบบบุคคลจริง เช่น เทคโนโลยี Deepfake หรือ AI Voice Clone จะต้องได้รับความยินยอม เป็นลายลักษณ์อักษรจากเจ้าของสิทธิก่อนทุกครั้ง มิฉะนั้นจะถือเป็นการ