IPST262

ปีที่ 54 ฉบับที่ 262 กันยายน - ตุลาคม 2569 | 47 2) การอธิบายให้เพื่อนฟัง (Peer Explanation - PE) กระบวนการนี้กระตุ้นให้ผู้เรียนต้องจัดระเบียบข้อมูล (Knowledge Organization) และติดตามความเข้าใจของตนเอง (Self-monitoring) เพื่อสื่อสารให้ผู้อื่นเข้าใจ ส่งผลให้เกิดการบูรณาการความรู้ที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น (Roscoe & Chi, 2007) 3) การอธิบายให้บุคคลสมมติฟัง (Explanation to Fictitious Others - EFO) การเตรียมตัวเพื่อสอนผู้อื่นจะกระตุ้นผลของความคาดหวังที่จะสอน (Expectancy of Teaching Effect) ซึ่งปรับโหมดการทำ�งานของสมอง ให้เป็นการจัดลำ�ดับที่ครอบคลุมและเข้มข้นกว่าการเรียนเพื่อสอบ ช่วยเพิ่ม ประสิทธิภาพในการดึงข้อมูล (Retrieval) และความจำ�ระยะยาว (Nestojko et al., 2014) ความสำ�คัญของกระบวนการคิดของมนุษย์ในการใช้ AI แม้ AI จะมีศักยภาพในการประมวลผล แต่กระบวนการ “สร้าง ความหมาย” ของผู้ใช้ (Meaning-making Process) ยังคงเป็นสิ่งสำ�คัญ ของมนุษย์ บทบาทของมนุษย์ในยุคนี้คือ การรักษากระบวนการสร้าง ความเข้าใจที่เทคโนโลยีไม่สามารถทำ�แทนได้ โดยมีเหตุผลสำ�คัญดังนี้ ความเข้าใจไม่ใช่การถ่ายโอนข้อมูล แต่คือการปรับ โครงสร้างภายใน (Internalization and Integration) งานวิจัยด้าน พุทธิปัญญาชี้ให้เห็นว่า “ความเข้าใจ” (Understanding) ไม่ใช่สินค้าทางปัญญา ที่สามารถถ่ายโอน (Transfer) จากภายนอกสู่สมองได้โดยตรง แต่เป็นผลลัพธ์ ของการปรับโครงสร้างความรู้ของผู้เรียนเองผ่านการลงมือคิด (Lombrozo, 2024) แม้คำ�อธิบายจาก AI จะแม่นยำ� แต่หากกระบวนการทางปัญญาภายใน ไม่ได้เกิดขึ้นผ่านการเชื่อมโยง (Integration) และการอธิบายด้วยตนเอง (Self-explanation) ข้อมูลนั้นมักเป็นเพียงความรู้ระยะสั้น (Chi et al., 1994) ความเสี่ยงของการละทิ้งภาระทางปัญญา (Cognitive Offloading) การพึ่งพา AI ในการสังเคราะห์ข้อมูล (Cognitive Offloading) อาจนำ�ไปสู่การขาดโอกาสในการฝึกฝนทักษะการสืบค้นและการคิดอย่าง มีวิจารณญาณ แม้เทคโนโลยีจะช่วยเพิ่มผลผลิตแต่การส่งออกภาวะทาง ปัญญาอย่างต่อเนื่องอาจบั่นทอนโครงสร้างความรู้เดิมของผู้เรียน (Risko & ภาพ 2 แนวทางของกระบวนการ “การเรียนรู้ด้วยการคิด” Gilbert, 2016) การเรียนรู้ที่มีคุณภาพจำ�เป็นต้องอาศัย “ความพยายาม ทางปัญญา” (Cognitive effort) ที่ต้องใช้ความตั้งใจในการฝึกฝน คิดวิเคราะห์ไม่ใช่แค่การรับข้อมูลแบบสำ�เร็จรูปเพียงอย่างเดียว การตรวจสอบทักษะการกำ�กับตนเอง (Metacognitive Monitoring) ความสามารถในการประเมินความรู้ของตนเองหรือ “อภิปัญญา” (Metacognition) มีความสำ�คัญยิ่ง การฝึกอธิบายตนเองช่วยให้ผู้เรียน สามารถระบุ “ช่องว่างของความรู้” (Knowledge Gaps) ทำ�ให้สามารถ ตรวจสอบความสมเหตุสมผลของคำ�ตอบจาก AI ได้อย่างมีวิจารณญาณ แทนการยอมรับข้อมูลโดยปราศจากการไตร่ตรอง (Chi, 2000) การออกแบบห้องเรียนยุค AI เพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ด้วยการคิด ในการพัฒนาการจัดการเรียนรู้ให้สอดรับกับยุคดิจิทัล และการมี AI ที่สร้างสรรค์ผลงานได้อย่างง่ายสามารถประยุกต์ใช้แนวคิดการจัดการ เรียนรู้เพื่อส่งเสริม “การเรียนรู้ด้วยการคิด” ผ่านแนวทางปฏิบัติดังนี้ ถามเพื่อกระตุ้น ไม่ใช่แค่บอกคำ�ตอบ (Prompt, Don’t Just Present) ครูควรเปลี่ยนบทบาทจากการเป็น “ผู้นำ�เสนอความรู้แต่เพียง ผู้เดียว” มาเป็น “ผู้ออกแบบโอกาสในการคิด” แทนที่จะให้นักเรียนอ่าน คำ�อธิบายในสไลด์หรือฟังครูบรรยายเพียงอย่างเดียว ครูควรถามคำ�ถาม ประเภท “ทำ�ไม” และ “อย่างไร” เช่น “ในตัวอย่างการคำ�นวณสูตรนี้ เพราะเหตุใดเราจึงต้องย้ายข้างตัวแปรค่าคงที่ก่อนลองอธิบายความคิด เบื้องหลังขั้นตอนนี้ด้วยภาษาของตัวเองลงในสมุด” การหยุดเพื่อให้ นักเรียนเขียนคำ�อธิบายด้วยตนเองจะช่วยให้ผู้เรียนมีสมาธิและเข้าใจ แก่นแท้ของบทเรียนมากขึ้น ใช้แบบฝึกหัดแบบค่อยๆ ลดระดับการช่วยเหลือ (Faded Worked Examples) สำ�หรับนักเรียนที่ยังขาดพื้นฐานความรู้ (Novice Learners) การให้ทำ�โจทย์ยากๆ ทันทีอาจทำ�ให้นักเรียนเกิดความเครียดมากเกินไป ครูควรใช้วิธีนำ�เสนอ “โจทย์ตัวอย่างที่แสดงวิธีการทำ�ทีละขั้นตอนอย่าง ละเอียด” จากนั้นในข้อถัดไปจึงค่อยๆ ลบบางขั้นตอนออก (Fading Steps) เพื่อให้นักเรียนต้องคิดคำ�นวณและเขียนอธิบายด้วยตนเองเฉพาะขั้นตอน ที่หายไป (Renkl & Atkinson, 2003) ตัวอย่างเช่น ขั้นแรกให้ตัวอย่าง การแก้สมการคณิตศาสตร์ที่สมบูรณ์ก่อน ข้อต่อไปให้มีสมการคณิตศาสตร์ เหมือนเดิม แต่ลบขั้นตอนสุดท้ายออกแล้วให้นักเรียนทำ�ต่อพร้อมเขียน เหตุผลสั้นๆ ว่า “ขั้นตอนนี้จำ�เป็นเพราะอะไร” วิธีนี้จะช่วยสนับสนุนเด็ก ที่มีความรู้พื้นฐานน้อยให้สามารถพัฒนาคุณภาพการคิดและสร้างความมั่นใจ ได้ดีขึ้น จัดกิจกรรมการอธิบายที่หลากหลายและชัดเจน (Diverse Explanation Modes) ครูสามารถผสมผสานรูปแบบการคิดโดยอธิบายผ่าน 3 กิจกรรมหลัก ได้แก่ 1) อธิบายด้วยตัวเอง ใช้เวลา 3 - 5 นาที ท้ายชั่วโมงเรียนให้ นักเรียนเขียนสะท้อนความเห็นหรือข้อสรุปของเรื่องที่เรียนด้วยภาษาของ ตัวเองลงในบันทึกความรู้ซึ่งช่วยพัฒนาทักษะการอธิบายของนักเรียน ได้ดีขึ้น