IPST262

ปีที่ 54 ฉบับที่ 262 กันยายน - ตุลาคม 2569 | 59 ทำ� ไมกล้ามเนื้อถึงฝ่อลีบเมื่อเราแก่ตัวลง วันนี้ต่ายจะพามา ทำ�ความเข้าใจแบบเจาะลึกเกี่ยวกับกลไกการทำ�งานของ ไมโทคอนเดรียที่ทำ�หน้าที่เสมือนเป็นโรงไฟฟ้าที่สร้างพลังงานให้กับเซลล์ ซึ่งเป็นเรื่องใกล้ตัวที่ทุกคนควรต้องรู้และทำ�ความเข้าใจกับมันเพื่อป้องกัน สุขภาพของตนเองในระยะยาว เมื่อกาลเวลาผ่านไปหลายคนอาจสังเกต เห็นว่าร่างกายของเราเริ่มไม่แข็งแรงเหมือนเดิมและเกิดการเปลี่ยนแปลงทาง กายภาพ เช่น เรี่ยวแรงที่เคยมีในการยกของเริ่มลดลง ขนาดมวลกล้ามเนื้อ ของร่างกายดูเล็กลง และสูญเสียความกระชับ สิ่งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากความเสื่อม ตามวัยที่มองเห็นได้จากภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่มันยังมีเบื้องลึก เบื้องหลังที่เชื่อมโยงกับการทำ�งานของ “ไมโทคอนเดรีย” (Mitochondria) โรงงานผลิตพลังงานขนาดจิ๋วที่อยู่ภายในเซลล์ของเราอย่างแยกไม่ออก ในฉบับนี้ ต่ายจะชวนผู้อ่านมาแกะรอยจากงานวิจัยของ Hernán dez- Camacho, J. D., & Saclier, M. (2026). The Impact of Ageing on Skeletal Muscle: Roles of Mitochondrial Dysregulation, Systemic Communication, and Exercise. Journal of Cellular Physiology, 241(8) และทำ�ความเข้าใจเกี่ยวกับกลไกทางวิทยาศาสตร์ที่ เกี่ยวข้องเพื่อให้เกิดความตระหนักถึงความสำ�คัญของการขยับร่างกายและ การออกกำ�ลังกายซึ่งควรจะต้องทำ�ให้ติดเป็นนิสัยก่อนที่จะสายเกินไป แล้วไมโทคอนเดรียคืออะไรและเกี่ยวอะไรกับกล้ามเนื้อ หลายคน อาจจะลืมไปแล้วว่าเราเคยเรียนเกี่ยวกับออร์แกเนลล์นี้ในชั้นเรียน วิทยาศาสตร์ระดับมัธยมศึกษา ต่ายจะทบทวนความทรงจำ�ก่อนว่า ภายใน เซลล์ทุกๆ เซลล์ รวมทั้งเซลล์กล้ามเนื้อของเรามีโครงสร้างขนาดเล็กที่ ทำ�หน้าที่เปรียบเสมือนโรงไฟฟ้า เรียกว่า “ไมโทคอนเดรีย” ซึ่งหน้าที่หลัก ของโรงงานนี้ก็คือ การแปลงสารอาหารและออกซิเจนให้กลายเป็นพลังงาน (โดยเซลล์จะใช้พลังงานในรูปแบบของ ATP) เพื่อให้กล้ามเนื้อหดตัวและ เคลื่อนไหวได้ ไม่ว่าจะเป็นการเดิน การวิ่ง การยกของ และการทำ�กิจกรรม อื่นๆ อีกมากมายในร่างกายของเราทุกๆ คนเพื่อทำ�ให้สิ่งมีชีวิตสามารถ ดำ�รงชีวิตอยู่ต่อไปได้ เมื่อเรายังเป็นวัยรุ่น โรงงานเหล่านี้ทำ�งานอย่างมีประสิทธิภาพ ผลิตพลังงานได้ล้นเหลือ และมีการซ่อมแซมตัวเองอยู่ตลอดเวลา แต่เมื่ออายุ มากขึ้นโรงงานเหล่านี้เริ่มเสื่อมสภาพลง เกิดความเสียหายจากอนุมูลอิสระที่ เกิดสะสมภายในเซลล์ตลอดเวลา ส่งผลทำ�ให้ประสิทธิภาพในการสร้างพลัง งานของไมโทคอนเดรียลดลง และที่สำ�คัญคือ จำ�นวนและขนาดของไมโท คอนเดรียในเซลล์กล้ามเนื้อจะลดลงอย่างเห็นได้ชัด นี่คือการเปลี่ยนแปลง ในระดับเซลล์ ส่วนการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในระดับร่างกายจะเกิดการสูญเสีย มวลกล้ามเนื้อตามอายุขัยหรือที่เรียกว่าภาวะ “ซาร์โคพีเนีย” (Sarcopenia) โดยจะมีอัตราการลดลงของมวลกล้ามเนื้อเฉลี่ยประมาณ 0.64% ถึง 0.70% ต่อปีในผู้หญิง และประมาณ 0.80% ถึง 0.90% ต่อปีในผู้ชาย การสูญเสีย โครงสร้างเหล่านี้ไม่ได้ส่งผลแค่เรื่องความสวยงามหรือความอ่อนแอทั่วไป แต่ยังเชื่อมโยงโดยตรงกับความเสี่ยงต่ออัตราการเสียชีวิตที่สูงขึ้นในผู้สูงอายุ เมื่อพิจารณาในแง่ของสมดุลโปรตีน กล้ามเนื้อปกติจะรักษา ขนาดไว้ได้ผ่านความสมดุลระหว่างการสร้างโปรตีน (Muscle Protein Synthesis - MPS) และการสลายโปรตีน (Muscle Protein Breakdown - ต่าย แสนซน Q U I Z ภาพจาก: https://naturalhealthcarecenter.com/more-muscle-longer-life/ MPB) แต่เมื่ออายุมากขึ้นร่างกายจะเกิดภาวะ “ดื้อต่อสารอาหารและ แรงกระตุ้นหรืออนาบอลิกเรซิสแตนซ์” (Anabolic Resistance คือ การดื้อ ต่อการสร้างพลังงานในกระบวนการเมแทบอลิซึม) ทำ�ให้กล้ามเนื้อ ตอบสนองต่อการกระตุ้นด้วยการออกกำ�ลังกายหรือสารอาหารได้แย่ลง อย่างมาก นอกจากนี้ ยังมีการสูญเสียหน่วยประสาทสั่งการ (Motor Units) โดยเซลล์ประสาทสั่งการบริเวณไขสันหลังเสื่อมสลายลง ส่งผลให้เส้นใย กล้ามเนื้อหดตัวเร็ว (Fast-twitch Type II Fibers) ขาดการหล่อเลี้ยงและ ถูกแทนที่ด้วยเส้นใยกล้ามเนื้อหดตัวช้า (Slow-twitch Type I Fibers) หรือ ฝ่อสลายไปในที่สุด ทำ�ให้ความเร็ว การออกแรงของกล้ามเนื้อ และ ความคล่องตัวของร่างกายลดลง จุดเริ่มต้นของการฝ่อลีบของเซลล์กล้ามเนื้อจะเกิดขึ้นเมื่อ เซลล์กล้ามเนื้อขาดพลังงาน และตอนนี้นักวิทยาศาสตร์ก็พบแล้วว่า เมื่อ ไมโทคอนเดรียทำ�งานได้ไม่ดี พังทลาย หรือฝ่อสลาย ถือเป็นจุดเริ่มต้น ของวิกฤตพลังงานระดับเซลล์ โดยพบว่าในระยะแรกๆ พลังงานที่สร้างขึ้น ภายในเซลล์กล้ามเนื้อจะไม่เพียงพอ เซลล์กล้ามเนื้อที่เคยแข็งแรงจะเริ่ม ส่งสัญญาณเตือนว่าไม่สามารถรักษาสภาพโครงสร้างขนาดใหญ่ไว้ได้ เนื่องจากกล้ามเนื้อเป็นเนื้อเยื่อที่มีความต้องการพลังงาน (ATP) สูงมากเพื่อใช้ ในการหดตัว ซึ่งหน้าที่หลักนี้ต้องพึ่งพิง “ไมโทคอนเดรีย” ซึ่งแบ่งออกเป็น กลุ่มใต้เยื่อหุ้มเซลล์ (Subsarcolemmal) และกลุ่มแทรกระหว่างเส้นใย กล้ามเนื้อ (Intermyofibrillar) หากผู้อ่านลองสังเกตจากภาพเปรียบเทียบโครงสร้างเส้นใย กล้ามเนื้อระหว่างวัยหนุ่มสาวและวัยชราด้านล่างนี้ จะเห็นความเปลี่ยนแปลง ที่ชัดเจนมากๆ ภาพ แผนภาพเปรียบเทียบโครงสร้างเส้นใยกล้ามเนื้อระหว่างวัยหนุ่มสาวและวัยชรา ซึ่งแสดง ให้เห็นความเสื่อมถอยของไมโทคอนเดรีย ความหนาแน่นของเส้นเลือดฝอย ความผิดปกติ ของจุดเชื่อมต่อของเซลล์ประสาทและกล้ามเนื้อ ขนาดและจำ�นวนเส้นใยกล้ามเนื้อ รวมถึง ความไม่สมดุลของการสร้างและการสลายโปรตีน ที่มา Hernández-Camacho & Saclier, 2026