IPST262

60 | นิตยสาร สสวท. ภูมิคุ้มกันรวนเกิดการอักเสบทั่วร่างกาย ซึ่งทำ�หน้าที่เสมือนตัวขัดขวาง การสร้างโปรตีนใหม่ในกล้ามเนื้อโดยตรง ท่ามกลางความเสื่อมถอยอันซับซ้อนนี้ งานวิจัยยืนยันตรงกันว่า การออกกำ�ลังกายคือกุศลกลไกธรรมชาติที่ทรงพลังที่สุดในการพลิกฟื้นคืน ความอ่อนเยาว์ให้แก่กล้ามเนื้อ เป็นกุญแจสำ�คัญที่สุดในการปลุกโรงไฟฟ้าที่ ทำ�หน้าที่สร้างพลังงานให้กับเซลล์เหล่านี้กลับมาทำ�งานได้เต็มประสิทธิภาพ เหมือนเดิมได้ โดยเราสามารถทำ�ได้ 2 แบบ คือ 1. การออกกำ�ลังกายแบบใช้แรงต้าน (Resistance Training) เช่น การยกเวท การทำ�บอดี้เวท หรือการดึงยางที่ใช้อย่างแรงต้านในรูปแบบ ต่างๆ จะกระตุ้นให้เซลล์กล้ามเนื้อส่งสัญญาณสร้างไมโทคอนเดรียใหม่ ขึ้นมาทดแทนของเดิมที่เสื่อมสภาพ พร้อมทั้งเพิ่มขนาดและจำ�นวนเส้นใย กล้ามเนื้อให้กลับมาหนาแน่นมากขึ้น 2. การออกกำ�ลังกายแบบแอโรบิก (Aerobic Exercise) เช่น การวิ่ง การปั่นจักรยาน หรือการเดินเร็ว ช่วยกระตุ้นการทำ�งานของโปรตีน ควบคุมหลัก เพิ่มประสิทธิภาพการเผาผลาญสารอาหารผ่านออกซิเจน และ ส่งเสริมกระบวนการกำ�จัดไมโทคอนเดรียที่เสียหายทิ้ง เพื่อเคลียร์พื้นที่ให้ ไมโทคอนเดรียใหม่ที่แข็งแรงเข้ามาทำ�หน้าที่แทน 3. พลังแห่งไมโอไคน์ (Myokines) ทุกครั้งที่กล้ามเนื้อหดตัวขณะ ออกกำ�ลังกาย มันจะหลั่งเปปไทด์ชนิดพิเศษที่เรียกว่า “ไมโอไคน์” เช่น ไอริดิน (Irisin) และอะเปลิน (Apelin) ซึ่งสารเหล่านี้จะวิ่งไปสื่อสารกับอวัยวะทั่วร่างกาย ช่วยลดการอักเสบเรื้อรัง กระตุ้นการสร้างหลอดเลือดฝอย และฟื้นฟูระบบ การเผาผลาญโดยรวมได้อย่างยอดเยี่ยม สุดท้ายต่ายอยากจะสรุปให้มองเห็นภาพรวมอีกครั้งว่า การฝ่อลีบ ของกล้ามเนื้อตามวัยไม่ใช่ชะตากรรมที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ 100 เปอร์เซ็นต์ แต่ มันคือผลลัพธ์ของการที่ไมโทคอนเดรียขาดการกระตุ้นและเสื่อมสภาพลง ตามกาลเวลา หากปล่อยให้ร่างกายอยู่นิ่งๆ โรงไฟฟ้าของเซลล์จะยิ่งปิดตัว ลงเร็วขึ้น ดังนั้น การที่เราลุกขึ้นมาออกกำ�ลังกายอย่างสม่ำ�เสมอในวันนี้ ไม่ใช่แค่เรื่องของการมีหุ่นดีหรือความสวยงาม แต่เป็นการลงทุนเชิงชีววิทยา เพื่อรักษาโรงงานไฟฟ้าในเซลล์กล้ามเนื้อให้อยู่กับเราไปนานที่สุดเพื่อ ความแข็งแรง ความคล่องตัว และอิสระในการใช้ชีวิตในอนาคต จากที่ต่าย เล่ามาต่ายเชื่อมั่นว่า สามารถเริ่มต้นออกกำ�ลังกายวันนี้เพื่อสร้างอนาคตที่ แข็งแรงยั่งยืนให้กับตนเองในอนาคตได้อย่างแน่นอน และถ้าคุณมีประเด็นไหน ที่สนใจ เช่น เรื่อง “อ้วนสะสม ไม่ใช่แค่เรื่องน้ำ�หนัก ทำ�ความรู้จัก ภาวะไขมัน พอกตับ ในเด็กและวัยรุ่น” คุณๆ สามารถอ่านได้ที่ https://www.block - dit.com/posts/6a6ffeb90767bd3c9529fb73 หรือถ้าอยากให้ต่ายไปหา เรื่องราวอะไรเพื่อมาเล่าให้ฟังอีก แวะมาคุยกับต่ายได้ที่ Blockdit นะจ๊ะ แล้วพบกันใหม่ฉบับหน้า “ขยับวันนี้ คืนพลังให้ชีวิต เพื่ออิสระและความสุขที่ยั่งยืน ในบั้นปลาย” ต่าย แสนซน จากภาพจะสังเกตเห็นว่า ในกล้ามเนื้อหนุ่มสาว (Young Muscle) ไมโทคอนเดรียจะเรียงตัวกันอย่างหนาแน่นและสมบูรณ์ พร้อมทั้งมี ความสมดุลของการสร้างโปรตีนที่มีมากกว่าการสลาย แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อกล้ามเนื้อเข้าสู่ช่วงวัยชรา (Old Muscle) ภาพโครงสร้างจะเปลี่ยนไป อย่างสิ้นเชิง (ภาพ 1) โดยไมโทคอนเดรียจะเกิดความผิดปกติของโครงสร้าง อย่างรุนแรง เช่น บวมขยายใหญ่ คริสตี (Cristae) ภายในเสื่อมสลาย เยื่อหุ้มไมโทคอน-เดรียฉีกขาดและความสามารถในการแบ่งตัวหรือสร้างใหม่ (Biogenesis) ลดลงเนื่องจากการลดลงของโปรตีนควบคุมหลักอย่าง PGC- 1 α (หรือชื่อเต็มคือ peroxisome proliferator-activated receptor gamma coactivator 1-alpha) ไมโทคอนเดรียเริ่มมีจำ�นวนลดลง ไมโทคอนเดรียที่สร้างมาใหม่ ก็จะมีขนาดหดเล็กลงและโครงสร้างภายในพังทลายลงอย่างเห็นได้ชัด ความเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดดๆ แต่มาพร้อมกับ “ความไม่สมดุลของ โปรตีน” ที่ตาชั่งของการสลายโปรตีน (Protein Breakdown) เอียงเท น้ำ�หนักมากกว่าการสร้างโปรตีนใหม่อย่างชัดเจน นอกจากนี้ ในภาพยัง ชี้ให้เห็นถึงปัจจัยสมทบอื่นๆ ทั้งการลดลงของเส้นเลือดฝอยที่มาหล่อเลี้ยง (Reduced Vascularization) การเสื่อมสลายของจุดเชื่อมต่อระหว่าง เส้นประสาทกับกล้ามเนื้อ (NMJ Deterioration) รวมถึงการรุกคืบของ กลุ่มเซลล์ภูมิคุ้มกันและเนื้อเยื่อรอบข้างที่เปลี่ยนไป นอกจากนี้ การเสื่อม ของไมโทคอนเดรียยังกระตุ้นให้เกิดการอักเสบเรื้อรังระดับเซลล์และเพิ่ม การตายของเซลล์กล้ามเนื้อ (Apoptosis) และผลลัพธ์ที่ตามมาคือ มวล ของกล้ามเนื้อจะลดลงเรื่อยๆ หรือที่ในทางการแพทย์เรียกว่าภาวะ “มวล กล้ามเนื้อลดลง” (Sarcopenia) ซึ่งทำ�ให้ความแข็งแรงของร่างกายลดลง อย่างฮวบฮาบ เสี่ยงต่อการหกล้ม กระดูกหัก และสูญเสียความสามารถ ในการช่วยเหลือตัวเองในบั้นปลายชีวิต เมื่อไมโทคอนเดรียในภาพ เสื่อมสภาพลง มันจึงกลายเป็นแหล่งผลิต อนุมูลอิสระ (Reactive Oxygen Species - ROS) ในปริมาณที่สูงเกินควบคุม เข้าไปกัดทำ�ลายองค์ประกอบ ภายในเซลล์ เร่งให้เซลล์กล้ามเนื้อขาดแคลนพลังงาน ส่งสัญญาณเตือนให้ ร่างกายลดขนาดเส้นใยกล้ามเนื้อลงจนกลายเป็นที่มาของการฝ่อลีบในที่สุด แล้วคุณๆ รู้ไหมว่า การฝ่อลีบของกล้ามเนื้อไม่ได้เกิดจาก ไมโทคอนเดรียพังทลายเพียงอย่างเดียว แต่ยังมีภาพสะท้อนจากความเสื่อม ระดับจุลภาคอื่นๆ ที่รุมเร้าเข้ามาพร้อมๆ กัน ตามที่ปรากฏในงานวิจัย คือ 1) ความเสื่อมของสเต็มเซลล์กล้ามเนื้อ (Muscle Stem Cells or Satellite Cells) โดยปกติแล้วกล้ามเนื้อจะมีเซลล์ต้นกำ�เนิดที่คอย ซ่อมแซมเส้นใยที่เสียหาย แต่เมื่ออายุมากเซลล์เหล่านี้จะเข้าสู่ภาวะก่อนชรา (Pre-senescence) จากการสะสมของโปรตีนยับยั้งวัฏจักรเซลล์ทำ�ให้สูญเสีย ความสามารถในการแบ่งตัวและซ่อมแซมเนื้อเยื่อ 2) การเปลี่ยนสภาพเป็นพังผืดและไขมันแทรกในกล้ามเนื้อ (Fibrogenesis & Adipogenesis) โดยเซลล์ต้นกำ�เนิดในเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน (FAPs) ที่เคยช่วยสนับสนุนการสร้างกล้ามเนื้อจะเกิดความแปรปรวนเมื่ออายุ มากขึ้น ส่งผลให้มีการสร้างเนื้อเยื่อพังผืดและสะสมไขมันแทรกในกล้ามเนื้อ มากขึ้น ทำ�ให้กล้ามเนื้อสูญเสียความยืดหยุ่นและแรงหดตัว 3) ภาวะอักเสบเรื้อรังทั่วร่างกาย (Inflammaging) พบว่าเซลล์ ที่ชราภาพจะหลั่งสารสื่ออักเสบออกมาอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้ระบบ