นิตยสาร สสวท. ฉบับที่ 260

28 | นิตยสาร สสวท. เมื่อขีดเส้นบนแผ่นเจลจำ�ลองด้วยปากกาเรืองแสง UV เส้นที่ขีดนั้น จะไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า แต่เมื่อส่องด้วย Black Light จะเห็นแถบ (Band) เรืองแสงขึ้นมา (ภาพ 4) คล้ายกับแถบ DNA ที่ปรากฏจาก การทำ�ปฏิบัติการจริง ซึ่งหลอดไฟ Black Light และปากกาเรืองแสง UV สามารถหาซื้อได้จากแพลตฟอร์มร้านค้าออนไลน์ การออกแบบการจัดการเรียนรู้เรื่องการวิเคราะห์เครื่องหมายโมเลกุล บทความนี้นำ�เสนอแนวทางการจัดการเรียนรู้โดยใช้แผ่นเจล จำ�ลองและกล่องส่องเจลจำ�ลองเพื่อเชื่อมโยงให้ผู้เรียนเข้าใจการวิเคราะห์ เครื่องหมายโมเลกุล (Molecular Marker) ของต้นข้าวโบราณ ซึ่ง เครื่องหมายโมเลกุลคือ ลำ�ดับนิวคลีโอไทด์ภายในจีโนมที่สามารถใช้ ภาพ 3 ภาพเขียนแบบสามมิติแสดงขนาดของกล่องส่องเจลจำ�ลอง ภาพ 4 แผ่นเจลจำ�ลองที่ส่องภายใต้กล่องส่องเจลจำ�ลองแล้วถ่ายรูปด้วยกล้องสมาร์ทโฟน ระบุตัวตนหรือชนิดของสิ่งมีชีวิต รวมถึงลักษณะที่สนใจ โดยอาศัย ความแตกต่างในรูปแบบต่างๆ เช่น ความต่างของลำ�ดับนิวคลีโอไทด์ ซึ่งเกิดจากการแทนที่คู่เบส การเพิ่มขึ้นหรือขาดหายไปของนิวคลีโอไทด์ รวมทั้งจำ�นวนซ้ำ�ของลำ�ดับนิวคลีโอไทด์สั้นๆ ที่เรียงต่อกัน ซึ่งในกิจกรรมนี้ จะอาศัยความแตกต่างของขนาด DNA โดยวิเคราะห์จากแผ่นเจลจำ�ลอง ที่จะเห็นความแตกต่างอย่างชัดเจน (สถาบันสงเสริมการสอนวิทยาศาสตร และเทคโนโลยี. 2568) เพื่อให้ผู้เรียนเห็นการประยุกต์ใช้เทคนิคดังกล่าว ในบริบทจริง ผู้เขียนจึงออกแบบกิจกรรมโดยใช้สถานการณ์จำ�ลอง การวิเคราะห์เครื่องหมายโมเลกุลของต้นข้าวโบราณ โดยยกเป็นสถานการณ์ สมมติ ผู้เรียนจะใช้เครื่องหมายโมเลกุลโดยการวิเคราะห์ขนาดของ DNA ในแผ่นเจลจำ�ลอง เทียบกับข้อมูลยีนที่จัดเตรียมไว้เพื่อหาจีโนไทป์ และฟีโนไทป์ต่างๆ ของต้นข้าว นอกจากนี้ ยังสามารถนำ�ข้อมูลเหล่านี้ ไปใช้ต่อยอดในการเรียนรู้เรื่องการปรับปรุงพันธุ์ข้าวและเรื่องการคัดเลือก โดยธรรมชาติได้ ทำ�ให้การจัดการเรียนรู้สามารถบูรณาการเนื้อหาเกี่ยวกับ การถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรมและเทคโนโลยีทางดีเอ็นเอ รวมถึงผล จากการคัดเลือกโดยมนุษย์และการคัดเลือกโดยธรรมชาติได้ ซึ่ง สสวท. ได้พัฒนากิจกรรมเรื่อง “น้องลูกข้าวต้องรอด” ที่บูรณาการความรู้เหล่านี้ และนำ�ไปอบรมครูวิชาชีววิทยา ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย เพื่อ ส่งเสริมสมรรถนะการจัดการเรียนรู้เชิงรุกของครูวิทยาศาสตร์ วิชา ชีววิทยา ชื่อหลักสูตร พันธุกรรม : รหัสแห่งชีวิต Genetics : The Code of Life (รอบทดลองใช้) อย่างไรก็ตาม บทความนี้จะนำ�เสนอเฉพาะส่วน ที่เป็นการวิเคราะห์เครื่องหมายโมเลกุลโดยใช้แผ่นเจลจำ�ลองและกล่อง ส่องเจลจำ�ลอง การทำ�กิจกรรมในชั้นเรียน กิจกรรมนี้มีจุดประสงค์ให้ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติจริงมากที่สุด โดยผู้สอนมีการเตรียมอุปกรณ์ไว้ล่วงหน้า ซึ่งสามารถดัดแปลงได้ตาม ความเหมาะสม มีขั้นตอนการทำ�กิจกรรมดังนี้ 1. ผู้เรียนชิมข้าวชนิดต่างๆ เช่น ข้าวหอมมะลิ ข้าวเสาไห้ ข้าว ไรซ์เบอรี ข้าวกล้อง เพื่อให้เห็นความหลากหลายของลักษณะ (ฟีโนไทป์) ทั้งด้านสี ความหอม ความนุ่ม ผู้สอนมีการสอบถามลักษณะข้าวและ ความชอบของแต่ละบุคคล รวมถึงข้าวชนิดอื่นๆ ที่ผู้เรียนชอบหรือข้าวที่ ปลูกมากในพื้นที่นั้น ซึ่งเป็นการเชื่อมโยงชีวิตจริงเข้าสู่บทเรียน 2. ถ่ายรูปแผ่นเจลจำ�ลองภายใต้กล่องส่องเจลจำ�ลองด้วยกล้อง สมาร์ตโฟน ภาพจากการอบรมครูผู้สอนวิชาชีววิทยา ระดับมัธยมศึกษา ตอนปลาย เพื่อส่งเสริมสมรรถนะการจัดการเรียนรู้เชิง รุกของครูผู้สอนวิทยาศาสตร์ วิชาชีววิทยา ชื่อหลักสูตร พันธุกรรม : รหัสแห่งชีวิต Genetics : The Code of Life (รอบทดลองใช้) หมายเหตุ : ผู้เข้ารับการอบรมได้ให้ความยินยอมในการ ถ่ายภาพและนำ�ภาพไปใช้เพื่อการเผยแพร่เชิงวิชาการ และการศึกษา