IPST262

ปีที่ 54 ฉบับที่ 262 กันยายน - ตุลาคม 2569 | 7 ภาพ 2 ดร.อภิรัตน์ นิลพนาพรรณ (ซ้าย) ถ่ายรูปคู่กับ ดร.วราวุธ สุธีธร (ขวา) ณ แหล่งซากดึกดำ�บรรพ์ภูน้อย จังหวัดกาฬสินธุ์ ที่มา: Apirut Nilpanapan (MSU) ตลอดจนการแยกกลุ่มจระเข้และนก เพราะความรู้นั้นถูกบันทึกอยู่ใน ความทรงจำ�ทั้งชื่อยุคและชื่อไดโนเสาร์จนครูต้องนำ�สมุดงานไปแสดงให้ ทั้งชั้นดู ซึ่งประสบการณ์นี้ทำ�ให้เขารู้สึกว่า “เราสามารถทำ�ได้” แต่ เมื่อขึ้นสู่ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นที่การเรียนหนักขึ้นและความกังวลที่ จะถูกล้อเลียนเหมือนในอดีตทำ�ให้เขาห่างเหินจากเรื่องไดโนเสาร์ไปบ้าง โดยหันไปสนใจเกมคอมพิวเตอร์ มังงะ อนิเมะ และกีฬาต่างๆ เช่น ฟุตบอล บาสเก็ตบอล การได้เป็นนักเรียนทุน พสวท. มีบทบาทอย่างไรในการพาเข้าสู่เส้นทาง สายบรรพชีวินวิทยา ดร.อภิรัตน์ ย้อนความว่า เส้นทางสายวิทยาศาสตร์ที่แท้จริง เริ่มต้นขึ้นเมื่อเขาได้รับคัดเลือกเป็นนักเรียนทุน พสวท. ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 ณ ศูนย์โรงเรียนพระปฐมวิทยาลัย ในวันสัมภาษณ์เขาเลือกที่จะซื่อสัตย์ต่อ ความฝันของตนเองโดยแจ้งคณะกรรมการว่า “ผมชอบไดโนเสาร์” พร้อม อธิบายเรื่องวิวัฒนาการจนได้รับคัดเลือกเป็นตัวจริง ซึ่งเป็นจุดที่เขาตั้งใจว่า ในอนาคตจะต้องศึกษาด้านนี้ให้สำ�เร็จ ทว่าเส้นทางหลังจากนั้นไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ เขาต้องเผชิญ ความท้าทายในวิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐานและการทำ�โครงงานที่ไม่ได้ตรง ตามความสนใจ เช่น การเพาะเลี้ยงยีสต์ตามแนวทางรุ่นพี่ซึ่งทำ�ให้เขา ไม่มีความสุขในการปฏิบัติการในห้องทดลอง (Lab) เมื่อต้องเลือกศึกษาต่อ ในระดับอุดมศึกษา เขาต้องเข้าเรียนในสาขาที่สังคมและครอบครัวมองว่า “สร้างประโยชน์ต่อประเทศชาติ” ที่สำ�คัญกว่าอย่างชีวโมเลกุล (DNA) หรือวิทยาศาสตร์การแพทย์ ในระดับปริญญาตรีและโท เขาได้เลือกศึกษาด้านชีววิทยาที่ มหาวิทยาลัยศิลปากร และวิทยาศาสตร์ทางทะเลที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตามลำ�ดับ ซึ่งเขาต้องผ่านประสบการณ์ที่สะเทือนใจจากการวิจัยในสิ่งมีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นการเจาะเลือดนกเพื่อทำ�แผนที่โครโมโซม การเห็นปะการัง ฟอกขาวตายในการทดลอง ผลกระทบจากคราบน้ำ�มัน หรือการต้องฝัง ซากฉลามที่ตายยกบ่อ ประสบการณ์เหล่านี้ย้ำ�เตือนเขาว่า “ไม่สามารถ ทำ�งานวิจัยกับสัตว์ที่มีชีวิตได้” และใจของเขายังคงผูกพันกับฟอสซิลที่หลับใหล อยู่ใต้ดิน จึงตัดสินใจกลับคืนสู่ “สิ่งที่ตายไปแล้วนับล้านปี” อีกครั้ง อะไรคือจุดเปลี่ยนสำ�คัญที่ทำ�ให้ได้กลับมาศึกษาด้านบรรพชีวินวิทยา อีกครั้ง ดร.อภิรัตน์ กล่าวว่า จุดเปลี่ยนสำ�คัญเกิดขึ้นเมื่อได้รับคำ�ปรึกษา จาก รองศาสตราจารย์ ดร. กันตภณ สุระประสิทธิ์ (สุดยอดแฟนพันธุ์แท้ สัตว์ดึกดำ�บรรพ์) ซึ่งแนะนำ�ให้รู้จักกับหลักสูตรบรรพชีวินวิทยาที่ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม โดยมีอาจารย์ ดร.วราวุธ สุธีธร ผู้อำ�นวยการ ศูนย์วิจัยและการศึกษาบรรพชีวินวิทยา มหาวิทยาลัยมหาสารคามในขณะนั้น และมีอาจารย์ ดร.สุรเวช สุธีธร บุตรชายของท่านเป็นผู้สืบทอดอุดมการณ์ และได้มีโอกาสเข้าร่วมค่ายขุดค้นฟอสซิลที่ “ภูน้อย” จังหวัดกาฬสินธุ์ ซึ่งทำ�ให้เขาประทับใจเป็นอย่างมาก จากการพบกระดูกสัตว์ดึกดำ�บรรพ์ ปะปนกันอยู่กว่าพันชิ้น ทั้งไดโนเสาร์ จระเข้ และปลา อาจารย์ ดร.สุรเวช สุธีธร จึงชักชวนให้เข้าศึกษาในระดับปริญญาเอก ประกอบกับการที่เป็น นักเรียนทุน พสวท. จึงได้ทำ�เรื่องขอเปิดหลักสูตรบรรพชีวินวิทยาร่วมกับ พสวท. เพื่อศึกษาไดโนเสาร์กินพืชคอยาวกลุ่ม Mamenchisauridae หรือ Mamenchisaurid ที่มีความคล้ายคลึงกับสายพันธุ์ที่พบในประเทศจีน การทำ�วิจัยระดับปริญญาเอก มีความท้าทายหรือบทเรียนสำ�คัญอะไรบ้าง ที่ได้เรียนรู้จากการทำ�งานวิจัยครั้งนี้ ดร.อภิรัตน์ ยอมรับว่าการทำ�วิจัยระดับปริญญาเอกเป็น ช่วงเวลาที่ท้าทายที่สุดช่วงหนึ่ง เนื่องจากองค์ความรู้ปัจจุบันก้าวไปไกลมาก เช่น เรื่องไดโนเสาร์มีขน หรือความสัมพันธ์ระหว่างนกกับไดโนเสาร์ การวิจัยในยุคนี้ต้องพึ่งพาซอฟต์แวร์วิเคราะห์สายวิวัฒนาการ (Phylogenetic Analysis) อย่างโปรแกรม Tree Analysis Using New Technology (TNT) ซึ่งยากสำ�หรับผู้ที่ไม่มีพื้นฐานคอมพิวเตอร์ และในปี ค.ศ. 2019 เขาได้ เข้าร่วมงานประชุมไดโนเสาร์ที่ประเทศมองโกเลียซึ่งสร้างความสุขให้เขา อย่างมาก แต่เมื่อเกิดสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรค COVID-19 ทำ�ให้ไม่สามารถเดินทางไปศึกษาตัวอย่างที่ประเทศจีนได้ ต้องปรับเปลี่ยน หัวข้อวิจัย ใช้เวลาหลายปีในการวิเคราะห์ข้อมูล และขยายระยะเวลา การศึกษาออกไป จนมีหลายช่วงที่รู้สึกท้อแท้กับเส้นทางการวิจัย อย่างไรก็ตาม จุดเปลี่ยนสำ�คัญเกิดขึ้นจากคำ�แนะนำ�ของอาจารย์ ที่ปรึกษา รองศาสตราจารย์ ดร.คมศร เลาห์ประเสริฐ ให้กลับมามุ่งเน้น การศึกษาฟอสซิลจากแหล่งภูน้อยอีกครั้งจนทำ�ให้เขาสามารถพัฒนา ทักษะในการจำ�แนกประเภทกระดูก การวิเคราะห์รอยกัดจากไดโนเสาร์ กินเนื้อ รอยแมลงกินซาก และร่องรอยของโรคที่ปรากฏในกระดูกได้อย่าง เชี่ยวชาญ เขาได้เลือกใช้กระดูกสันหลังชิ้นเดียวที่มีความสมบูรณ์ที่สุด เพื่อใช้เป็นตัวอย่างต้นแบบ (Holotype) และประยุกต์ใช้เทคโนโลยี CT Scan ในการสำ�รวจลักษณะทางกายวิภาค จากการศึกษานี้ ดร.อภิรัตน์ ได้ค้นพบลักษณะที่โดดเด่นและเป็นเอกลักษณ์สำ�คัญ ได้แก่ โครงสร้าง กระดูกรูปตัว Y (Y-shaped Configuration) ซึ่งถือเป็นลักษณะเด่นที่สุดที่ พบในกระดูกสันหลังส่วนต้น (Anterior Dorsal Vertebra) โดยมีสันกระดูก ที่เรียกว่า Intraprezygapophyseal laminae (tprl) มาบรรจบกัน